artLIVE – ‘The Kiss’ – một địa chấn nghệ thuật làm rung chuyển Vienna (Áo) đầu thế kỷ 20. Khát vọng trần tục, điều mà con người thời ấy còn e dè, né tránh, thậm chí đỏ mặt khi nhắc đến, đã được Gustav Klimt đưa thẳng lên toan vẽ.
Những dục tính, nhu cầu và cảm xúc con người không còn bị “giam lỏng” trong chiếc lồng cứng nhắc, bảo thủ, mà được giải phóng qua lăng kính của nghệ thuật duy mỹ.
Cuộc nổi dậy giải phóng nghệ thuật táo bạo khỏi vòng vây ‘xiềng xích’
“The Kiss” của Gustav Klimt được sáng tác trong giai đoạn 1907 – 1908 tại Vienna (Áo), vào thời điểm đầu thế kỷ 20, một thời kỳ đầy biến động của nghệ thuật châu Âu.
Khi bắt tay vào sáng tác The Kiss, Gustav Klimt đã trở thành một trong những gương mặt tiêu biểu của Vienna Secession, phong trào ra đời tại Vienna (Áo) năm 1897, một cuộc cách mạng nghệ thuật “ly khai” khỏi những khuôn mẫu hàn lâm bảo thủ và tư duy nghệ thuật cũ kỹ.
Trong bối cảnh xã hội Áo đầu thế kỷ 20, khi những quan niệm đạo đức khắt khe của Công giáo và tinh thần Victoria vẫn chi phối mạnh mẽ đời sống, nghệ thuật gần như bị giới hạn trong những chuẩn mực nghiêm ngặt về hình thức và cảm xúc.
Tuy vậy, một dòng tư tưởng mới đã trỗi dậy, mang theo khát vọng giải phóng con người khỏi những giới hạn cứng nhắc.
Cùng với đó, những học thuyết về vô thức và dục năng của Sigmund Freud, cùng sự bứt phá táo bạo của các nghệ sĩ trẻ như Egon Schiele và Oskar Kokoschka, đã góp phần tạo nên một làn sóng phản kháng mạnh mẽ, đưa cảm xúc con người trở thành trung tâm của nghệ thuật.
Thậm chí, trong làn sóng này, Klimt không chỉ là người tham gia, mà còn là người dẫn dắt. Trước “The Kiss”, ông đã gây chấn động với những tác phẩm táo bạo như “Judith I” hay “Danaë”, bức tranh phô diễn sức hút quyền lực và vẻ đẹp gợi cảm, quyến rũ của người phụ nữ.
Cao trào tranh cãi bùng nổ từ dự án tranh trần cho một trường đại học công lập lâu đời và danh tiếng ở Vienna (thủ đô nước Áo), khi các hình thể trần trụi cùng biểu tượng dục tính bị công chúng chỉ trích dữ dội. Thay vì nhượng bộ, Klimt chọn cách rút lui và phản kháng bằng nghệ thuật, khẳng định quyền tự do sáng tạo.
‘The Kiss’ – Ranh giới mong manh giữa cái đẹp và sự gợi dục
Thực ra, “The Kiss” ra đời trong giai đoạn được gọi là “thời kỳ vàng” của Klimt, vì thế ông khai thác triệt để chất liệu lá vàng để tạo nên hiệu ứng thị giác đặc biệt.
Với xuất thân là con trai của một thợ kim hoàn, Klimt sớm hình thành mối gắn bó sâu sắc với kim loại quý này nhưng mãi cho tới sau chuyến đi đến Ravenna (Ý) năm 1903, ông bắt đầu mới bị mê hoặc bởi vẻ lộng lẫy của nghệ thuật khảm Byzantine, từ đó vàng dần trở thành ngôn ngữ tạo hình chủ đạo trong nhiều tác phẩm của ông.
Trong “The Kiss” mở ra một không gian khép kín, trong đó hình thể và họa tiết đan cài chặt chẽ với nhau. Cơ thể con người được thể hiện như một phần của tổng thể thị giác, hòa cùng nhịp điệu màu sắc và hình khối.
Ở trung tâm tác phẩm là hình ảnh một cặp đôi đang ôm hôn trên nền hoa rực rỡ. Người đàn ông cúi xuống, đặt nụ hôn lên má người phụ nữ; gương mặt anh gần như khuất đi, tạo cảm giác kín đáo và khó nắm bắt.
Ngược lại, gương mặt người phụ nữ hiện rõ, mềm mại, đôi mắt khép lại trong khoảnh khắc tận hưởng trọn vẹn. Cả hai được bao bọc trong lớp áo choàng vàng, khiến ranh giới giữa họ dần mờ đi, như thể họ tan vào nhau.
Những họa tiết trang trí trong tranh vừa tôn vinh giá trị thẩm mỹ, vừa ẩn chứa ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Nhà sử học nghệ thuật Patrick Bade cho rằng họa tiết của “The Kiss” mang ý nghĩa rất trực diện, những hình chữ nhật trên áo choàng tượng trưng cho dương vật, ẩn ý cho sức mạnh, cấu trúc và tính nam.
Ngược lại, váy của người phụ nữ trang trí bằng những vòng tròn và đường cong mềm mại đại diện cho âm đạo, tượng trưng cho sự nữ tính, sinh sôi và vẻ đẹp tự nhiên. Sự đối lập này làm bật lên các tầng ý tứ tinh vi trong từng hình ảnh và chi tiết của Klimt.
Bên cạnh đó, bức tranh được tô điểm bằng xoắn ốc, hình học và hoa lá đan xen, hình thành lớp nền thị giác giàu nhịp điệu. Khuôn mặt và đôi tay người phụ nữ được thể hiện mượt mà, khéo léo, thu hút ánh mắt một cách tự nhiên, khiến người xem dừng lại để cảm nhận sự duyên dáng và sống động giữa không gian rực rỡ.
Đặc biệt, tư thế của người phụ nữ đến nay vẫn là một chi tiết gây tranh cãi. Đôi mắt nhắm hờ vừa là dấu hiệu của sự tận hưởng, vừa có thể là biểu hiện của sự buông xuôi. Cánh tay đặt lên cổ người đàn ông như một cái ôm, như một điểm tựa mỏng manh.
Ngày này, người ta vẫn đặt ra câu hỏi về những góc nhìn đương thời về quyền lực trong mối quan hệ này. Đó phải chăng là sự hòa hợp, hay chỉ là sự lấn át ngầm? Chính khoảng trống mà Klimt để lại khiến cho diễn giải luôn tò mò và góc nhìn đa dạng hơn.
Một yếu tố quan trọng nhưng thường bị bỏ qua là bố cục hình vuông của bức tranh. Khác với nhiều tác phẩm truyền thống, “The Kiss” được vẽ trên khung gần như hoàn hảo về tỷ lệ, mang lại cảm giác cân bằng và khép kín. Tuy nhiên, nhiều bản sao hiện nay thường bị cắt thành hình chữ nhật, vô tình làm phai đi bố cục “thiêng” mà Klimt đã dụng công sắp đặt.
Thậm chí, một số nhà nghiên cứu còn cho rằng bố cục tác phẩm mang tính gợi dục rõ rệt, với hình thể tổng thể ám chỉ sự hợp nhất thể xác. Chính vì vậy mới thấy sự tinh tế của Klimt, ông không diễn đạt trực tiếp, mà dùng các vật dụng trang trí như một lớp vỏ, vừa che giấu vừa hé lộ những dục vọng thầm kín.
Mặc nhiều tranh cãi về các tầng nghĩa về dục tính, “The Kiss” vẫn mang lại cảm giác rất thiêng liêng. Lớp vàng bao phủ khiến nhiều người liên tưởng đến ánh sáng thần thánh trong nghệ thuật Byzantine.
Giữa nghệ thuật hiện đại, khi hình ảnh lướt qua chóng vánh và cảm xúc mang tính nhất thời, “The Kiss” vẫn đứng đó như một khoảng lặng vàng son.
“The Kiss” chính là một khoảnh khắc ôm hôn tưởng nhỏ bé, nhưng đủ để trở nên vĩnh cửu. Ở đó, nghệ thuật của Klimt chạm đến tầng cốt lõi, biến những điều mong manh của con người thành thứ trường tồn cùng thời gian.
Tham khảo:
witness.lcms.org
idesign.vn
artsy.net
mymodernmet
