artLIVE – Bách niên bách vấn: 100 câu hỏi về lịch sử Trường Mỹ Thuật Đông Dương là một hành trình tri thức đưa người đọc trở về với lịch sử của Trường Mỹ thuật Đông Dương (École des Beaux-Arts de l’Indochine), trong suốt quãng thời gian hoạt động 21 năm ngắn ngủi từ năm 1924 đến năm 1945.
Thành lập năm 1924 tại Hà Nội, Trường Mỹ thuật Đông Dương là cơ sở đào tạo mỹ thuật chuyên nghiệp đầu tiên tại Việt Nam, đặt nền móng cho hội họa hiện đại. Dưới sự dẫn dắt của họa sĩ người Pháp Victor Tardieu, nhà trường đã kết hợp phương pháp hàn lâm phương Tây với chất liệu và tinh thần bản địa, tạo nên một phong cách Đông – Tây giao thoa đặc sắc.
Từ đây, nhiều thế hệ nghệ sĩ tài năng đã trưởng thành, trong đó có Tô Ngọc Vân, Lê Phổ, Bùi Xuân Phái, Nguyễn Gia Trí và Nguyễn Phan Chánh. Không dừng lại ở đó, ngôi trường này còn trở thành tiền đề cho các cơ sở đào tạo nghệ thuật về sau, định hình diện mạo mỹ thuật Việt Nam suốt thế kỷ XX.
Cuốn sách giải mã lịch sử mỹ thuật Đông Dương
Nhiều thập kỷ trôi qua kể từ ngày ngôi trường ấy ra đời, nhưng những câu hỏi về nó vẫn chưa bao giờ vơi cạn. Chính từ nhu cầu nhìn lại đó, một công trình nghiên cứu được thực hiện như một cuộc đối thoại với lịch sử. Không kể lại theo lối viết quen thuộc, cuốn sách Bách niên bách vấn: 100 câu hỏi về lịch sử Trường Mỹ Thuật Đông Dương tiếp cận bằng cấu trúc 100 câu hỏi – 100 câu trả lời với bốn phần như một cây đại thụ, dẫn dắt người đọc đi từ gốc rễ đến hoa trái của một di sản nghệ thuật.
Phần 1- Cội Rễ (10 câu hỏi): mở ra bối cảnh xã hội, văn hóa và giáo dục trước khi Trường Mỹ thuật Đông Dương ra đời, giúp độc giả nhận diện những tiền đề lịch sử đã thai nghén nên một thiết chế nghệ thuật đặc biệt.
Phần 2 – Gốc Thân (34 câu hỏi): Tái hiện những năm tháng khi đã hình thành và bắt đầu đi vào hoạt động của Trường Mỹ thuật Đông Dương.
Phần 3 – Cành Nhánh (24 câu hỏi): Quá trình đào tạo cùng những bước đầu thực hành và làm nghề của sinh viên/ học viên được đào tạo trong Trường Mỹ thuật Đông Dương, các triển lãm đầu tiên cũng những giải thưởng đa lĩnh vực và những biến động xã hội, chính trị khiến Trường phân tách và mở ra nhiều ngã rẽ.
Phần 4 – Hoa Lá (32 câu hỏi): Những thành tựu mà Trường Mỹ thuật Đông Dương đạt được sau khi đào tạo thành công ra những thế hệ nghệ sĩ-tri thức, sống và làm nghề với đam mê và tài năng để xây dựng nền mỹ thuật Việt.
Qua cuốn sách này các tác giả không chỉ cung cấp những tư liệu, kiến thức về bối cảnh lịch sử, hệ thống tổ chức, đội ngũ giáo sư và thành tựu của sinh viên, mà còn giải đáp những thắc mắc thú vị như: Vì sao trường có nhiều tên gọi khác nhau; Lý do lựa chọn địa điểm xây dựng?; Danh sách các hiệu trưởng/quyền hiệu trưởng; và liệu có phải trường chỉ đào tạo họa sĩ?…
Tác giả cuốn sách – những người kể chuyện bằng tư liệu
Bách niên bách vấn: 100 câu hỏi về lịch sử Trường Mỹ Thuật Đông Dương do Tiến sĩ Phạm Long và Tiến sĩ Trần Hậu Yên Thế – hai nhà nghiên cứu nhiều năm gắn bó với các công trình về mỹ thuật Đông Dương, đồng biên soạn. Sự hợp tác của họ không chỉ dừng lại ở nghiên cứu học thuật mà còn mở rộng sang các dự án thực hành, bảo tồn và diễn giải di sản mỹ thuật.
Hai tác giả đã công bố nhiều bài viết trên Tạp chí Mỹ thuật, đồng thời tham gia các dự án và triển lãm tiêu biểu như Triển lãm “Mỹ thuật Đông Dương và nghệ thuật ứng dụng ở Hà Nội nửa đầu thế kỷ XX” (2019), Triển lãm “Lấp Lánh Phố Nghề” tại Đình Kim Ngân (2025), cùng Dự án bảo tồn hai bức phù điêu trên phố Hàng Lọng (2025).
Tác phẩm tiêu biểu gồm cuốn “Mỹ thuật và nghệ thuật ứng dụng ở Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX từ góc nhìn giáo dục nghệ thuật” (2023). Đây là một công trình nghiên cứu góp phần mở rộng cách nhìn về vai trò của giáo dục trong tiến trình hiện đại hóa mỹ thuật Việt Nam.
Biểu tượng và thông điệp từ bìa sách
Bìa sách khắc họa hình ảnh của bốn gương mặt tiêu biểu trong lịch sử Trường Mỹ thuật Đông Dương: Victor Tardieu, Henry Gourdon, Nam Sơn Nguyễn Văn Thọ và Tô Ngọc Vân – những người đặt nền móng cho nền mỹ thuật hiện đại Việt Nam.
Ở trung tâm là bức tranh gắn liền với tên tuổi Victor Tardieu, hình tượng Alma Mater – một biểu tượng của tri thức và học vấn cùng tòa nhà Victor Tardieu, mẫu kiến trúc Đông Dương đầu tiên thể hiện mối quan hệ khăng khít với Đại học Đông Dương.
Tiếp đến là hình ảnh chiếc áo dài Lemur của Nguyễn Cát Tường và thương hiệu đồ gỗ Mémo của họa sĩ Trịnh Hữu Ngọc tượng trưng cho tinh thần liên ngành, kết hợp giữa bản sắc dân tộc và tư duy cách tân phương Tây.
Cuối cùng, tờ Le Monôme cho chúng ta thấy sinh quyển tri thức của Đại học Đông Dương rất phong phú, sinh viên có cơ hội được học hỏi và giao lưu với các Trường khác trong và ngoài hệ thống.
Tổng thể bìa sách vì thế mà trở thành bản đồ biểu tượng cô đọng lịch sử, tư tưởng và tinh thần của cả một thời đại.
Bách niên bách vấn: 100 câu hỏi về lịch sử Trường Mỹ Thuật Đông Dương thuộc Tủ sách Nghệ Thuật của Omega Plus là lựa chọn đáng giá cho các bạn độc giả quan tâm đến Trường Mỹ thuật Đông Dương, lịch sử và văn hóa Việt Nam thời Pháp thuộc, đặc biệt là hành trình của nghệ thuật Bắc Kỳ. Đây cũng là một tài liệu giá trị dành cho sinh viên, giảng viên, nhà sưu tập, giới nghệ thuật và bảo tàng.
Ảnh: Omega Plus Books
